Planten van houtige tuinplanten

Het planten van een boom

Kwaliteit en maatvoering

Iedere gemeente of hovenier die bomen aanschaft, wenst een bepaalde zekerheid ten aanzien van soortechtheid, gezondheid en kwaliteit van de aan te schaffen bomen.

Alle  vruchtbomen  en  onderstammen  vallen  onder  de  keuring  door  de  N.A.K.Tuinbouw  (N.A.K.  staat  voor Nederlandse Algemene Keuringsdienst). Ook alle bosbomen, die voor houtproductie gebruikt worden, vallen onder toezicht van de N.A.K.Tuinbouw. Een deel van de laanbomen valt onder deze categorie bosbomen.

Voor aflevering wordt aan iedere boom, die voldoet aan de eisen van N.A.K.Tuinbouw, een plombe (etiket)
gedaan.

Op deze plombe staan een aantal gegevens:
1   De soortnaam en rasnaam moeten vermeld staan. De boom moet de juiste naam hebben.
2   Als de boom op een onderstam staat, moet de naam ervan vermeld staan.
3   De kwaliteit van de boom wordt door middel van een blauwe kleur aangegeven. Is de boom van normale kwaliteit, dan is het rechter deel van de plombe blauw gekleurd. Is de boom van mindere kwaliteit, dan wordt het blauwe deel ervan afgescheurd.
4   De virus-klasse moet aangegeven worden. Is de boom virusvrij, dan is de plombe bruin-oranje. Is de boom niet geheel virusvrij, maar wel getoetst, dan is de plombe wit met opdruk ‘virusgetoetst’.

Figuur 2-2: De maat van de boom wordt aangegeven door de stamomtrek, in centimeters, gemeten op 1
meter hoogte.

De bomen moeten verder een rechte stam hebben. De maat wordt aangegeven in centimeters stamomtrek,
gemeten op 1 meter van de wortelhals. Bijvoorbeeld 18-20.

Ook het wortelgestel is erg belangrijk. Het dient goed vertakt te zijn. De wortelpruik moet voldoende kleine wortels bevatten, omdat deze voor de wateropname erg belangrijk zijn. Een boom met een goede wortelpruik slaat beter aan dan een boom met alleen dikkere wortels.

De kroon moet goed gevormd zijn, de takken moeten goed verdeeld over de kroon zitten. Een slechte kroon- opbouw levert veel problemen op bij de begeleidingssnoei van die boom.

Planttijden

Om de aanslagkans van bomen te vergroten is het belangrijk om de bomen op het juiste tijdstip te planten. De beste planttijd is het najaar of het voorjaar. De boom is in rust, heeft geen bladeren en groeit niet.

Bomen met vlezige wortels, zoals Catalpa en Pauwlonia, kunnen het beste in het voorjaar geplant worden (op het moment dat de knoppen uitlopen).

Veel bomen worden zonder kluit verhandeld. Het wortelgestel is goed te zien. Deze bomen hebben een deel van de wortels verloren bij het uitsteken op de kwekerij. De opname van water is verminderd waardoor de boom kan uitdrogen. Als de boom namelijk meer verdampt dan deze op kan nemen zal de boom uitdrogen en misschien volledig doodgaan. Om de verdamping tot een minimum terug te brengen, wordt de boom in de rustperiode geplant (het najaar tot en met het voorjaar, met uitzondering van de periode waarin het vriest). De wortels zullen zich in de bodem al verder ontwikkelen alvorens de knoppen uitlopen.

Tegenwoordig worden de (wat zwaardere) bomen voorzien van een kluit. De kluit wordt bijeengehouden door jute waar gaas overheen is gespannen. Dit gaas is uitgegloeid en zal daardoor in de loop van de jaren in de grond afgebroken worden, evenals het jute. De wortels krijgen voldoende ruimte om te ontwikkelen en het gaas zal niet insnoeren. Veel gemeenten planten tegenwoordig veel bomen met kluit omdat deze beter aanslaan.

Ook zijn er containerplanten die gebruikt worden als er laat in het seizoen (mei-juni) geplant wordt. Deze bomen zijn opgegroeid in potten (minimaal één groeiseizoen). Alle wortels, inclusief de haarwortels, blijven met het planten behouden. De boom zal meteen aanslaan en verder groeien. De prijs van deze bomen ligt wel een stuk hoger.

Het planten van een heester
Heesters worden op drie manieren verhandeld: zonder kluit, met kluit en in pot (container). Het verschil wordt aangegeven in de maatvoering. Ook wordt de leeftijd van de heester in de maatvoering aangegeven. Voor een pas bewortelde stek zul je minder moeten betalen dan voor een heester die vijf jaar oud is. Om dit verschil duidelijk te maken, zijn een aantal afspraken gemaakt.

Figuur 2-4: a Opgaande heesters worden met een lengtemaat aangegeven. b Bodembedekkende heesters
worden met een doorsnede-maat aangegeven.

Maatvoering

De maat van de hoog opgroeiende heesters, zonder kluit, wordt in de handel aangegeven in centimeters lengte, gerekend vanaf de wortelhals. Als er achter de naam van de heester 60-80 staat betekent dit, dat de heester

dan 60 tot 80 centimeter hoog is. De kleinste exemplaren in de partij moeten minimaal 60 centimeter zijn en de hoogste maximaal 80 centimeter.

De laagblijvende heesters worden niet in lengte aangegeven, maar in centimeters doorsnede, bijvoorbeeld 20-
30. De heester heeft dan een doorsnede van 20 tot 30 centimeter.

Heesters met kluit worden eveneens op de bovenstaande manier aangegeven. De hovenier weet wanneer een heester met kluit geleverd wordt. Het is niet gebruikelijk dat heesters zonder kluit ook met kluit worden geleverd.

De maat van de containerheesters wordt aangegeven in de lengtemaat of doorsnede gecombineerd met de maat van de container waarin ze staan. Een laagblijvende heester met een toevoeging van ‘10-20 in p 12’, betekent dat de heester een diameter van 10 tot 20 centimeter heeft en in een pot met een diameter van 12 centimeter staat. Of ‘60-80 in c 2’ betekent dat de heester een lengte van 60 tot 80 centimeter heeft en in een containermaat van 2 liter inhoud staat.

Verder kunnen heesters aangeduid worden met ‘lev’, wat leverbaar wil zeggen. Ze hebben voldoende wortelpruik om het aanslaan te garanderen.

Ook de aanduiding met 2-3 takken wordt vaak gebruikt, wat aangeeft dat de heester 2 tot 3 gesteltakken heeft.

Figuur 2-5: a De wortelpruik van deze heester is goed vertakt. b De kluit van deze heester wordt bijeenge-
houden door jute. c De pot van deze heester beschermt de wortels.

Planttijden

De planttijd van heesters, met en zonder kluit, is over het algemeen in de rustperiode, namelijk vanaf oktober tot april, met uitzondering van vorstperioden.

We moeten echter een onderscheid maken tussen de bladverliezende heesters en de bladhoudende heesters.

Figuur 2-6: Een rododendron is een bekend voorbeeld van een bladhoudende heester.

De beste planttijd voor bladhoudende heesters is vanaf augustus tot oktober. De heester heeft dan nog alle
tijd om door te wortelen, zodat deze vastgeworteld de winter in kan. De heester verdampt in de winter gewoon door en moet dus water uit de bodem op kunnen nemen, zodat deze niet uitdroogt. Is de heester nog niet vastgeworteld, dan heeft deze alleen het water ter beschikking dat in de kluit zit. Dat is vaak niet voldoende.

Een andere periode om bladhoudende heesters te planten is vanaf april tot eind mei. De heester zal de knoppen laten uitlopen en de wortels actief maken. De heester zal meteen na het planten vastgroeien en voldoende water op kunnen nemen voordat de zomer zijn intrede doet.

Figuur 2-7: Een Hibiscus is een bekend voorbeeld van een bladverliezende heester.

De beste planttijd voor bladverliezende heesters is vanaf oktober tot april, met uitzondering van vorstperioden.
De heester is in rust en zal in het voorjaar vastgroeien en uitlopen. Omdat de heester zijn bladeren mist, zal deze weinig verdampen. Er kan in de winter weinig misgaan.

Uitzondering hierop zijn de heesters met vlezige wortels, zoals Magnolia. Deze groep planten wordt het liefst geplant op het moment dat de knoppen gaan schuiven.

Dit is misschien per heestergroep wel de beste periode, maar een hovenier kan bij het aanleggen van de tuin natuurlijk niet altijd rekening houden met deze planttijden. De tuin wordt toch in zijn geheel aangelegd, hij komt later niet meer terug. Planten die later toch doodgaan worden ingeboet. De kosten die daar tegenover staan wegen totaal niet op tegen de kosten die gemaakt worden door de tuin in twee periodes aan te leggen.

Toch moet er rekening gehouden worden met de beste planttijden, zeker als er in de tuin het een en ander verplant  moet  worden.  Meestal  zal  een  hovenier  bij  het  verplanten  van  kostbare  planten  hier  wel  degelijk rekening mee houden.

Heesters in containers kunnen het hele jaar door geplant worden. De wortelpruik wordt niet beschadigd bij het planten. Ze kunnen meteen doorgroeien.

Bij tuincentra zitten de meeste planten tegenwoordig in een pot of container. Dit in verband met het gemak bij het wegzetten van de planten; ze behoeven niet meer ingekuild te worden. Inkuilen is het tijdelijk opplanten van planten, om ze op een later tijdstip er uit te halen en te gaan planten.

Bovendien is het voor de klant ook vriendelijker om een plant in een pot mee te nemen. Zouden de planten uit
de volle grond komen, dan zal er veel zand van de wortels afvallen en zo het interieur van de auto bevuilen.

Het planten van een conifeer

Figuur 2-8: Coniferen hebben verschillende groeivormen: waaronder piramidevormig en bolvormig.

Plantmateriaal

Opgaande coniferen worden in centimeters lengte aangeduid, gemeten vanaf de kluit of pot. Een Picea abies
50-60 betekent: een kerstden met een hoogte van 50 tot 60 cm.

Een laagblijvende conifeer wordt in centimeters doorsnede aangeduid. Een Taxus baccata ‘Repandens’ 20-40
betekent: een conifeertje met een doorsnede van 20 tot 40 centimeter.

Alle coniferen worden met kluit of in pot (container) geleverd. Het vermelden van een kluit is daardoor overbodig. De aanduiding voor een conifeer in pot wordt als volgt geregeld. Een Taxus baccata ‘Repandens’ 20-40 c3 betekent: een conifeertje met een doorsnede van 20 tot 40 centimeter in een container van 3 liter staand.

Figuur 2-9: Coniferen worden verhandeld in pot of met kluit. Zonder kluit gaat de conifeer onherroepelijk dood.

De kwaliteit van coniferen is niet alleen afhankelijk van de bovengrondse delen maar ook van de ondergrondse
delen.

Bij het bovengrondse deel letten we op de regelmatige vertakking van de conifeer, de kleur, de aantasting door dierlijke belagers (bijvoorbeeld spint) en natuurlijk de hoogte of de doorsnede.

Bij het ondergrondse deel letten we op de kwaliteit van het wortelgestel. Een goed gevormde kluit bevat veel wortels met daartussen grond. De wortels en de grond vormen een geheel, de zogenaamde kluit. Bij coniferen moet de kluit goed stevig aan de plant hangen. Als je de conifeer optilt en de kluit onder de plant hangt te bungelen, dan is de kluit slecht gevormd. Het risico dat de conifeer doodgaat is erg groot.

In de handel wordt het probleem van een slechte kluit wel eens verdoezeld door de knopen van de broek om
de stam te draaien en vast te binden. Gebruik dergelijke coniferen niet voor de aanleg van de tuin, ze gaan hoogstwaarschijnlijk dood.

Let er dus op dat de kluit goed vastzit aan de conifeer en dat er witte kiemwortels door de gaas heenkomen.
Dit duidt op een goede wortelactiviteit. Het een en ander is goed te zien als er laat in het seizoen geplant wordt.

Planttijden

Het planten van coniferen kan het best vergeleken worden met het planten van bladhoudende heesters. Ook
de coniferen zijn namelijk bladhoudende gewassen, op een drietal geslachten na die bladverliezend zijn. Voor deze laatste groep gelden echter toch dezelfde regels.

De beste planttijden voor coniferen zijn augustus-september en april-mei.

Bij de aanplant in augustus-september is de bodemtemperatuur erg goed, zodat de wortels nog zullen groeien. Een conifeer moet goed in de omliggende grond beworteld zijn, alvorens de slechtere periode aanbreekt. In
de winter verdampt hij namelijk gewoon door, zodat hij snel zal uitdrogen als er niet voldoende water opgenomen kan worden.

Bij de aanplant in april-mei zijn de wortels al zeer actief en groeien uit de kluit. In de zomer verdampt de conifeer veel  water  en  is  ook  dan  afhankelijk  van  het  beschikbare  water  in  de  grond.  Is  de  conifeer  niet  voldoende beworteld in de omliggende grond dan is de voorraad in de pot, of kluit, zo op.

Werkvolgorde

Alvorens coniferen aan te planten is het belangrijk dat de grond bewerkt en bemest is. Als het om een enkele aanplant gaat, kan bodemverbetering in het plantgat aangebracht worden. Coniferen houden over het algemeen van een zwak zure grond. Dat is ook de reden waarom niet alle conifeer-soorten in kleigrond kunnen worden geplant.

Bij het planten van een conifeer komen de volgende punten aan bod:
a   plaats bepalen;
b   plantgat maken;
c    het planten.

De plaats bepalen

Figuur 2-10: Op deze tuintekening is een solitaire conifeer en een groep coniferen aangegeven.

Op de tekening worden coniferen meestal als solitair aangegeven. Echter coniferen, die een vakbeplanting
moeten vormen, worden als vak aangegeven.

Bij de solitaire conifeer wordt het hart van de plant opgemeten vanaf de tekening. De plaats kan zo heel mak- kelijk bepaald worden.

Bij vakbeplanting worden de coniferen eerst netjes verdeeld over de totaal beschikbare ruimte, alvorens tot planten over te gaan.

Het plantgat maken

Het plantgat moet ruim genoeg zijn, zodat de wortels niet gebogen worden. Het beste is om het plantgat twee maal de breedte van de kluit of pot te geven.

De grond wordt aan een zijde weggelegd, zodat je nog zicht hebt op de hoogte van de omliggende grond. De conifeer moet namelijk net zo diep geplant worden, als deze op de kwekerij gestaan heeft. Een conifeer gaat zeker dood als deze te diep geplant wordt.

Figuur 2-11: Coniferen mogen nooit dieper geplant worden. Ze gaan dan zeker dood.

Het planten

De kluit van een conifeer wordt vaak verpakt in een gaaslap. Deze moet je er bij het planten afhalen. De knopen liggen vaak dicht in de buurt van de stam, of zijn er zelfs omheen gedraaid. Door deze knopen te laten zitten kan de stam, als deze dikker wordt, ingesnoerd worden. Er zal groeiremming ontstaan of de conifeer breekt
bij zware storm af.

Je moet eerst de conifeer in het plantgat zetten, alvorens de knopen los te snijden. Om de kluit goed te houden wordt tegenwoordig besloten om de gaaslap in het plantgat uit te spreiden en niet meer onder de conifeer uit
te trekken.

De diepte van het plantgat moet erg goed bepaald zijn, omdat de conifeer niet meer omhoog getrokken mag worden, nadat het plantgat dicht gegooid is. Bij omhoogtrekken kan de kluit uiteengetrokken worden.

Nadat de gaaslap in het plantgat is uitgelegd, worden de zijkanten van het plantgat ingestoken, om een gelei- delijke overgang te krijgen van plantgat naar de omliggende grond. Zouden we dat niet doen, dan zullen de wortels in het plantgat blijven en niet naar de omliggende grond groeien. Dit komt de verankering niet ten goede.

De grond wordt hierna rondom de conifeer aangetrapt, zodat de grond zich goed rondom de kluit aansluit.

Na het planten wordt een conifeer nooit gesnoeid. Eerst laten we hem goed aanslaan. We gaan er dan vanuit dat er goed plantmateriaal is aangeschaft.

Het water geven is belangrijk omdat we planten in een warme periode. De verdamping gaat immers gewoon door en de kluit heeft zeker niet voldoende waterreserve.

Een constant natte grond, over enkele maanden genomen, is voor de meeste coniferen ook erg slecht. De wortels zullen dan massaal afsterven. Een goede drainage is dan erg belangrijk.

Het planten van klim-, slinger- en leiplanten

Figuur 2-13: Klimplanten worden vrijwel altijd in pot verhandeld. Dit maakt het mogelijk om het hele jaar
door te kunnen planten.

Plantmateriaal

Klim-, slinger- en leiplanten worden vrijwel altijd in pot verhandeld. De plant wordt met een tonkinstok rechtop gehouden. Op deze manier groeien de ranken niet in elkaar. Bovendien is het vervoer makkelijker en breken
de ranken niet. De planten worden aan de tonkinstok gebonden met plastic bandjes, die met een speciale tang aangebracht worden.

Planttijden

Voor het planten van klim-,slinger- en leiplanten bestaan niet echt planttijden, omdat ze in potten staan. Het maakt geen verschil uit of het een bladhoudende of een bladverliezende klimplant betreft.

Werkvolgorde

Voor het planten van een klimplant worden de volgende handelingen verricht:
•	klimmateriaal aanbrengen;
•	plantgat maken;
•	het planten;
•	het snoeien.

Klimmateriaal aanbrengen

Een klim-, slinger- of leiplant kan tegen een verticaal object groeien. Dit kunnen allerlei objecten zijn, zoals een pergola, een boog, een schutting, een hek, gaas of een muur.

Afhankelijk van de manier waarop de plant tegen het verticale object groeit, moet er wel of geen klimmateriaal worden aangebracht. Planten met hechtwortels (klimop) of zuignap (wilde wingerd) hebben geen klimmateriaal nodig. Slingerplanten hebben geen klimmateriaal nodig als ze rond het object kunnen draaien. Dit is echter bij een muur niet mogelijk, zodat hier klimmateriaal aangebracht moet worden. Voor leiplanten (leiroos en vuurdoorn) moet altijd klimmateriaal aangebracht worden; ze moeten geleid worden.

Het aanbod van klimmateriaal is erg divers, variërend van metaal, kunststof tot hout.

Materiaal

Toepassing

metaal	•	draad, al dan niet geplastificeerd	
	•	gaas, al dan niet geplastificeerd	
	•	koker van gaas	
	•	betonvlechtwerk	
kunststof	•	klimrek	
hout	•	trellis-scherm	
	•	tuinscherm	
	•	paal	
	•	stok	
	•	pergola	
	•	klimrek	

Bij het aanbrengen van draden, gaas en klimrekken is het belangrijk om dit klimmateriaal een stukje van de
muur af te bevestigen. De klimplant moet er in kunnen groeien, wat niet gaat als het materiaal strak tegen de muur zit. Zie figuur .

Figuur 2-15: Tegen een gevel moeten niet-zelfhechtende klim-, slinger- en leiplanten geholpen worden
om er tegen te kunnen groeien. Daarvoor worden allerlei bevestigingsmaterialen gebruikt.

Plantgat maken

Klim-, slinger- en leiplanten worden vaak tegen een gevel geplant. De grond waarin ze geplant moeten worden, voldoet niet echt aan goede plantgrond. Deze is vaak droog en arm aan voeding (gele grond bij de fundering). Tevens kunnen er resten van het metselen in de grond aanwezig zijn. De grond in het plantgat moet vervangen worden door goede grond.

De klimplant wordt niet strak tegen de gevel aangeplant. Vaak zit de fundering hiervoor in de weg. De muur heeft een zuigende werking op het vocht in de aanliggende grond, die daardoor gortdroog wordt. Beter is het om de klimplant een stukje van de gevel (15-20 centimeter) te planten. Voor ander klimmateriaal, zoals pergola
en boog, is dit niet noodzakelijk.

Figuur 2-16: a Bij het planten van een klim-, slinger- of leiplant tegen een gevel wordt de plant op 15 tot
20 centimeter van de gevel geplant. De grond naast de gevel is vaak slecht. b Bij het planten tegen een ander verticaal object wordt de plant tegen het object geplaatst.

Aanbinden
Klimplanten groeien vaak in het begin niet in het aangebrachte klimmateriaal. Ze moeten wat geholpen worden. Slingerplanten kunnen met de ranken in het klimmateriaal gedraaid worden en eventueel vastgezet met touw. Leiplanten worden met elastisch materiaal of speciale clips vastgezet aan het klimmateriaal. Tegen een gevel
kunnen slinger- en leiplanten ook met speciale klimplantklemmen vastgezet worden.

Gebruik bij het aanbinden elastisch materiaal, zodat de stengel nog dikker kan worden, zonder dat deze inge- snoerd wordt.

Bij het aanbinden dienen de takken goed over de beschikbare ruimte verdeeld te worden. Regelmatig aanbinden
is noodzakelijk. Oude, verhoutte scheuten binden moeilijker aan en breken snel.

Het snoeien

Na het planten worden klim-, slinger- en leiplanten gesnoeid om enerzijds krachtig groeiende scheuten te laten ontwikkelen, anderzijds om de plant vanaf de grond met bladeren/scheuten bezet te houden.

Klimplanten die tegen een pergola geplant worden, moet je snoeien, zodat ze krachtige scheuten vormen. Ze zullen dan snel op het hoogste punt zijn.

Klimplanten die in een speciale vorm of in gaas moeten groeien, worden gesnoeid om goed te vertakken en de vorm/gaas snel te vullen.

Vragen

Hoe wordt de kwaliteit en maatvoering van houtige beplantingen gegarandeerd? Wat zijn de kwaliteitseisen voor een goede laanboom?
Wat zijn de meest geschikte planttijden voor bomen? Hoe worden lichte en zware bomen verhandeld?
Op welke manieren worden heesters verhandeld?
Hoe wordt de maatvoering van heesters aangegeven? Wat zijn de meest geschikte planttijden voor heesters? Op welke wijze worden heesters ingekuild?
Op welke manieren wordt de maatvoering bij coniferen aangegeven? Wat zijn de meest geschikte planttijden voor coniferen?
Welke punten komen aan bod bij het planten van een conifeer? Op welke manier worden klimplanten verhandeld?
Waarom bestaan er niet echt planttijden voor klimplanten?
Beschrijf de werkvolgorde voor het planten van een klimplant en verklaar de opeenvolgende stappen.